X
تبلیغات
href="http://www.1abzar.com">ابزار وبلاگ

اسلایدر

تماس با ما علوم و مهندسی آب - سازه های آبی
این تارنگار در راستای پیشبرد دانش کشاورزی گام بر می دارد
 تدوین مدل ریاضی دریچه های آبگیر نیرپیک

تدوین مدل ریاضی دریچه های آبگیر نیرپیک 

محمدجواد منعم: استادیار گروه تأسیسات آبیاری دانشکده کشاورزی دانشگاه تربیت مدرس

- علیرضا مساح: دانشجوی دکتری گروه تأسیسات آبیاری دانشکده کشاورزی دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

یکی از ابزارهای مهم و مؤثر در مطالعات ارزیابی ، بهبود عملکرد و بهینه سازی بهره برداری شبکه های آبیاری مدل های ریاضی می باشد . اطلاع از چگونگی تغییرات جریان در آبگیرها موجب آن می گردد که نوسانات دبی تحویلی به آبگیرها مورد بررسی قرار گرفته و با ات خاذ تدابیر لازم مازاد یا کمبود آب تحویلی کنترل گردد و نهایتاً بهره وری از آب ارتقاء یابد . تعامل هیدرولیکی سازه های آبگیر و جریان در کانال ها موجب ایجاد جریان غیر ماندگار در کانال های آبیاری می گردد که محاسبه آن مستلزم بهره گیری از مدل های ریاضی هیدرودینامی ک می باشد . یکی از مدل های ریاضی که در مطالعات شبک ه های آبیاری با موفقیت بکار گرفته شده مدل ریاضیICSS  است که در سال 1985 توسط مانز تدوین گردید و از آن زمان تاکنون در دست توسعه می باشد . با توجه به گسترش استفاده از انواع ساز ه های  نیرپیک وسیستم های کنترل خود کار در شبکه ها، در تحقیقات اخیر انجام شده ، مدل ریاضی انواع ساز ه ها و سیستم های کنترل تهیه و تحت شرائط مختلف مورد آزمون قرار گرفته اند. در این مقاله فرایند تهیه مدل ریاضی انواع مدل های دریچه آبگیر نیرپیک در شرائط جریان ماندگار و غیرماندگار و عملیات ب هره برداری آنها و نتایج آزمون مربوطه گزارش می شود . به منظور تهیه مدل ریاضی دریچه آبگیر نیرپیک ابتدا منحنی دبی-اشل تمامی انواع مدل های آبگیر نیرپیک مورد بررسی قرار گرفت و با تعیین محدوده های همسان آن و استخراج اطلاعات مربوطه ، بهترین روابط برازش بر آنها بدست آمد . سپس بر اساس روابط بدست آمده مدل ریاضی مربوطه برای چهار وضعیت شرائط جریان ماندگار ، عملیات بهره برداری، شرائط جریان غیر ماندگار و به روز نمودن اطلاعات تهیه گردید . مدل تهیه شده بر روی کانالE1R1  از شبکه آبیاری دز بعنوان آبگیرهای جانبی تحت شرائط مختلف بهره بردا ری مورد آزمون قرار گرفت . نتایج حاصله نشان دهنده آن است که مدل تهیه شده برای انواع مدل های آبگیر نیرپیک به خوبی عمل می نماید و ا ز آن می توان در شبیه سازی انواع شبکه های مجهز به این نوع آبگیر و مطالعات ارزیابی و بهبود عملکرد آنها استفاده نمود.


دریافت کامل مقاله

مطالب بیشتر در : http://www.canari.free.fr

ادامه مطلب ...-->

برچسب‌ها: محمدجواد منعم, علیرضا مساح, دریچه های آبگیر نیرپیک, نیرپیک
|+| نوشته شده توسط علی گنجی آزاد پور در  |
 سازه های آبی
سازه های آبی
کشور ایران با وسعت 1648000 کیلومتر مربع یکی از فلات‏های پهناور آسیاست حدود جنوبی آن خلیج فارس و دریای عمان، حدشمالی دریای خزر، حدغربی آن کوههای زاگرس و حوزه اروند رود است که در شرق به کوههای پامیر محدود می باشد. میانگین بارندگی سالانه کشور آن حدود 250 میلیمتر است که کمتر از میانگین بارندگی آسیا و حدود یک سوم میانگین جهانی می باشد. تنوع اقلیمی، شرایط توپوگرافی و جغرافیایی، توزیع ناموزون مکانی و زمانی جریانهای سطحی در انطباق با نیازهای آبی و تغییرات شدید بین سالی از ویژگیهای هیدورلیکی بخش وسیعی از کشور محسوب می شود.

از اینرو اصول مهندسی آبیاری از روزگاران پیشین موردتوجه ایرانیان قرار داشته، تا جائی که به آن هنر آبیاری اطلاق می‏نموده‏اند. عظمت و اهمیت آبیاری در معتقدات مذهبی، آداب و رسوم و سنتهای ایران جای والایی داشته است. آب در سرودهای مذهبی زرتشت بسیار آمده است و خدای نگهبان آب را آناهیتا می نامیدند.

ایرانیان در صنعت سدسازی سابقه بسیار طولانی دارند یکی از قدیمی ترین سدهای قوسی جهان بنام سد کبار مشهور است که طول تاج آن 55 متر، ارتفاع 26 متر و فقط 5 متر ضخامت دارد و شعاع قوس آن 38 متر می‏باشد که نشان دهنده توان اجرائی گذشتگان در ساخت سد قوسی است. سدهای جدید بتنی ساوه، سدخاکی درودزن در فارس ، امروزه در محل سابق سدهای قدیمی ساخته شده اند.

در دشتهای پهناور و خشک ایران ، قنات تنها وسیله کشت و کار و کشاورزی و آبادانی و بوجود آمدن آبادیها، روستاها و ولایات و شهرها و اقتصاد پویای کشاورزی و نهایتاً تکوین تمدن‏های بزرگ این مرز و بوم بوده است، بعبارتی تنها وسیله أی که زندگی را از اعماق سیاهی های خاک بیرون می کشید و به پهنه های گسترده دشتهای تشنه و تکیده ارزانی می داشت. ایجاد چنین شاهکار ساختمانی ، یا حفاری در اعماق زمین و ایجاد گالریهای تا ده برابر طول خط استوا، باهدف مقدس تامین آب، و رفع نیازهای اولیه ، و از همه مهمتر با نیت اعتلاء سطح زندگی مردم صورت می‏گرفته است. برنامه های عمرانی گوناگونی که باهدف توسعه اقتصادی – اجتماعی کشور ، تاکنون تدوین گردیده است، به طور اصولی جملگی دارای زیربنای متکی به توسعه منابع آب بوده اند. از این رو توسعه بهره برداری از منابع مختلف آب در اولویت نخست برنامه های مذکور قرار داشته و تامین آب عاملی برای دستیابی به آرمانهای رشد گردیده ، رشدی که فقر زدائی ، قطع وابستگی ، ایجاد عدالت اجتماعی، رفاه و سرافرازی را به ارمغان داشته است.توسعه کشاورزی در ایران به عنوان یکی از اهرمهای پیشرفت اقتصادی همراه با عوامل مهمی چون افزایش جمعیت ، بالاتر رفتن سطح بهداشت ، محدودیت منابع آب شیرین ، برداشت بیش از حد از آبهای زیرزمینی و سرانجام هجوم جبهه‏ های آب شور به شیرین، احداث سدهای مخزنی را در اولویت کارهای عمرانی قرار می‏دهد.

صنعت سدسازی با شیوه های مدرن به ویژه سدهای با مقیاس بزرگ در حدود سه دهه قبل در ایران آغاز گردیده است. مطالعه و طراحی سدهای مخزنی بزرگ از حدود سالهای 1327 شروع و احداث این سدها از اواخر دهه1330 صورت عملی به خود گرفت.

با وقوع انقلاب صنعت سدسازی در کشور وارد مرحله جدیدی گردیده و صنعت آب کشور ایجاد خودکفائی در این زمینه را هدف بزرگ و متعالی خود قرار داد. با فراهم شدن زمینه های مختلف وبا شروع برنامه اول (سال 1368) توسعه اجتماعی و اقتصادی کشور، بر اساس ظرفیت سازی که در کلیه ابعاد مورد نیاز این صنعت انجام گرفت، گامهای اساسی عظیم و شجاعانه أی برداشته شد. مهار آبهای سطحی و توسعه بهره برداری از منابعی که بدون مصرف از دست می روند و به طور بارز در سرلوحه برنامه های توسعه اقتصادی اجتماعی کشور قرار گرفت. با عنایت به اهمیت خاص کنترل هرچه بیشتر آبهای سطحی و ضرورت بهره گیری مدبرانه از آنچه تاکنون از دست رفته بود تلاشهای گسترده أی از سوی وزارت نیرو صورت گرفت تا جائی که آمار سدهای احداث شده طی دو دهه پس از پیروزی انقلاب از 13 سد به 60 سد افزایش یافت. در حال حاضر، در برنامه تامین آب کشور 70 سد مهم و 48 شبکه آبیاری زهکشی در دست اجرا قرار دارد که نمایانگر توان بالای مهندسی در کشور ایران است ، با این تحولشگرف هم اکنون صنعت سدسازی کشور به مرحله خودکفائی رسیده است و کلیه مراحل مطالعهطراحی ، نظارت، ساخت، مدیریت و بهره برداری از سدهای مخزنی به دست توانای مهندسینکشور صورت می گیرد.

دانش و تجربیات حاصله از روند اجرائی طرحها، دستیابی با استانداردهای علمی، خودباوری و اتکاء به نفس کارشناسان ایرانی و اتخاذ استراتژی های مناسب، در این امر مهم بی اثر نبوده است.

|+| نوشته شده توسط علی گنجی آزاد پور در  |
 سازه های آبی

مقدمه :
پس از انتخاب پیمانکار و دریافت اطلاعات کاملی از پروژه اولین گام، تحویل زمین با حضور نمایندگان کارفرما ، نظارت مقیم و پیمانکار می باشد که بین آنها صورتجلسه می‌شود . پس از آن پیمانکار برنامه زمانبندی خود را با توجه به شرایط پروژه وامکانات خود به دستگاه نظارت ارائه می دهد .

در قدم اول پیمانکار باید به بررسی وشروع عملیات اجرایی راههای دسترسی اقدام نماید. روش کار به این طریق است که نقشه‌های جزئیات را پیمانکار براساس نقشه‌های اصلی مشاور و برداشتهای نقشه‌برداری تهیه و به دستگاه نظارت جهت تایید ارسال می شود. احداث راههای دسترسی باید به نحوی باشد که محل جاده‌ها در طول اجرای کل پروژه تغییر نکند چون دوباره کاری است و هزینه اضافی را موجب می شود حتی الامکان بهتر است جاده‌ها یکطرفه باشند تا به این وسیله تصادفات کمتر شود.

ادامه مطلب ...
|+| نوشته شده توسط علی گنجی آزاد پور در  |
 سازه های آبی

چکیده

کانال‌های آبیاری براساس حداکثر آب موردنیاز آبیاری طراحی می‌شوند ولی در بیشتر مواقع دبی جاری کمتر از آن می‌باشد. لذا لازم است که سطح آب به‌وسیله سازه‌های آب بند و یا تنظیم‌کننده‌های عرضی کنترل گردد به‌طوری که عمق آب در محل آبگیرها تأمین شده و امکان آبگیری در حد ظرفیت طراحی همواره وجود داشته باشد. با توجه به گسترش روش‌ها و سیستم‌های کنترل و تأثیر متقابلی که بر نوع سازه‌های کنترل دارند لازم است مباحث طبقه‌بندی سیستم‌های کنترل مبتنی بر مفاهیم اساسی سیستم‌های کنترل و عوامل کنترل ارائه گردد. لذا در این مبحث به تشریح مبانی مختلف سیستم‌های کنترل پرداخته شده است.

کل مقاله را از اینجا دانلود کنید.

|+| نوشته شده توسط علی گنجی آزاد پور در  |
 مستند تصویری – تشریحی از اوضاع نابسامان سازه های آبی شوشتر
مستند تصویری – تشریحی از اوضاع نابسامان سازه های آبی شوشتر
 
در حالی که تنها چهارماه به زمان ثبت جهانی سازه های آبی- تاریخی شوشتر باقی است عکسهای گرفته شده از این مجموعه بیانگر وضع وخیم آنهاست.

"خدمت" به نقل از مهر، سازه های آبی تاریخی شوشتر که از هزاره اول پیش از میلاد تا دوره معاصر مورد بهره برداری بوده اند، دانش و تجربه ایرانیان در مهندسی آب را به نمایش می گذارند و نماینده نبوغ و بلوغ علم بشری هستند.

سازمان میراث فرهنگی کشور در سال 1381 با تشکیل  پایگاه میراث فرهنگی سازه های آبی تاریخی شوشتر تکمیل پرونده سازه های آبی را به منظور ثبت جهانی در دستور کار قرار داد و سپس پیشنهاد خود در این باره را تقدیم کمیته بین الدول میراث جهانی کرد.

این کمیته که از سال 1357 تا کنون 9 اثر ایران را در فهرست میراث فرهنگی جهانی ثبت کرده قرار است در تیرماه سال 1388 ثبت جهانی سازه های آبی شوشتر را میان اعضای خود به رأی گذارد. اما در وضعیت موجود بیم آن می رود که از ثبت جهانی این سازه ها خودداری کند.

در این صورت یک فرصت تکرار ناپذیر فرهنگی برای جمهوری اسلامی ایران از دست می رود و ناکامی بی سابقه ای در این زمینه رقم خواهد خورد.

خبرگزاری مهر در راستای رسالت فرهنگی خود بر آن است تا با انتشار تصاویری مستند از سازه های آبی شوشتر، افکار عمومی را به خطراتی که متوجه این آثار و ثبت جهانی آنهاست معطوف سازد. به این امید که موجبات توجه و تحرک بیشتر متولیان امر فراهم شود.

"بند میزان" از مهمترین سازه های آبی شوشتر است که کارون را به دو شاخه "گرگر" و "شطیط" تقسیم می کند. سایر سازه های آبی شوشتر شامل پل ها، بندها، نهرها و آسیابها در مسیر این دو شاخه ساخته شده اند. بند میزان که متعلق به دوره ساسانی ( هزاره سوم تا هفتم میلادی ) است، اکنون در محاصره انبوهی از زباله های شهری قرار دارد.

پایگاه سازه های آبی شوشتر با نصب تابلوهای راهنما در اطراف بند میزان کوشیده است تا از زباله پراکنی در این محوطه جلوگیری کند، اما در نبود نظارت و ضمانت اجرایی، چنین هشدارهایی بی اثر مانده و همچنان که در عکس مشخص است نخاله های ساختمانی کنار بند میزان تخلیه می شوند.

روی بند میزان چند لایه از سیمان و آسفالت متعلق به سالهای دور و نزدیک دیده می شود. در آستانه ثبت جهانی این اثر، هنوز اقدامی برای بازپیرایی و لایه برداری این بند به انجام نرسیده است.

فاضلاب شهری در تمام مسیر میان بند میزان و محوطه آبشارها وارد رودخانه  می شود و بوی تعفن در فضا پراکنده است. مردادماه 86 در اولین جلسه ستاد ویژه رفع موانع ثبت جهانی سازه های آبی تاریخی شوشتر مقرر شد از ورود فاضلاب به محدوده سازه های آبی جلوگیری شود، اما با گذشت 19 ماه از این تصمیم، اقدام مؤثری در این باره صورت نپذیرفته است.

در نزدیکی محدوده حفاظت شده آسیابها و آبشارهای شوشتر، از جمع شدن فاضلاب شهری باتلاق بزرگی پدید آمده که نه تنها منظره ناخوشایندی را بوجود آورده است، بلکه سلامتی شهروندان شوشتر را تهدید می کند.

در حالی که می توان با قرار دادن موانع توری، از پراکنده شدن  زباله ها در دوردست جلوگیری کرد چنین کاری حتی در محدوده آبشارها و آسیابها به انجام نرسیده است. از این رو زباله های بالادست به سمت آبشارها حرکت کرده و در آن جا جمع می شوند.



نمای نزدیکی از گردآمدن زباله در محدوده آبشارها و آسیابها

در شهریورماه 86  و در دومین جلسه ستاد ویژه رفع موانع ثبت جهانی سازه های آبی تاریخی شوشتر توافق شد که شرکت توزیع برق این شهر پایه های انتقال برق را از  کنار سازه های آبی برچیند، اما چنین کاری حتی در ورودی اصلی سازه ها نیز به انجام نرسیده است.

در ثبت جهانی آثار تاریخی، حفظ حریم منظرین آنها مورد تأکید یونسکوست، با این وجود، سازمان میراث فرهنگی به جای طراحی حفاظ ها و نرده های متناسب و همگون در محدوده آثار تاریخی از داربستهای ساختمانی بهره می جوید. از آن جا که چند سال است این داربستها نصب شده و زمان زیادی برای تعویض آنها وجود ندارد گمان نمی رود که جنبه موقتی داشته باشند.

نهر داریون را قدیمی ترین سازه آبی شوشتر و متعلق به دوره داریوش اول هخامنشی (هزاره اول پیش از میلاد ) می دانند. نگاه به پیرامون این اثر 2500 ساله خود گویای نحوه حفاظت از آن است.

پل- بند شادروان (بر وزن جامه دان) از آثار دوره ساسانی است که بنا بر پاره ای روایات توسط اسیران رومی ساخته شده است. در حال حاضر بخشهای بزرگی از این پل خراب شده و جایی است برای تخلیه زباله یا نخاله های ساختمانی. با وجود نیاز این سازه به مرمت، هیچ کارگاهی برای مرمتش دایر نیست.

در محدوده پل شادروان نیز فاضلاب شهری به رودخانه می ریزد و باز تیرگی آب، بوی تعفن، منظره ناخوشایند و...

به گزارش مهر ، در میان سازه های آبی شوشتر تأسیساتی دیده می شوند که اگرچه قدمت زیادی ندارند اما از نظر تاریخ صنعت در ایران حایز اهمیت هستند. نمونه آن نیروگاه «مؤسسه برق نمکی» است که در سال 1312 شمسی در ضلع غربی «مجموعه آسیابها و آبشارها» ساخته شد. این نیروگاه با قدرت 1000 کیلووات دومین نیروگاه برق-آبی ایران و اولین نیروگاه برق-آبی خوزستان بود. اما اکنون در این وضعیت به حال خود رها شده است.

|+| نوشته شده توسط علی گنجی آزاد پور در  |
 شناسايي 12 سازه آبي – تاريخي در خوزستان

شناسايي 12 سازه آبي – تاريخي در خوزستان


اخبار ايران
در پژوهشي مشترك بين سازمان هاي آب و برق خوزستان و ميراث فرهنگي استان از اواخر سال 83 تا ۸۴در بخشي از استان خوزستان 12 مورد سازه آبي- تاريخي شناسايي شده است.

به گزارش روابط عمومي سازمان آب و برق خوزستان ، مدير دفتر گنجينه آب اين سازمان در جمع خبرنگاران رسانه هاي گروهي با بيان اين مطلب گفت : سازمانهاي آب و برق و ميراث فرهنگي خوزستان در پروژه اي مشترك اقدام به شناسايي سازه هاي آبي – تاريخي استان نموده اند كه طي پنج ماه اخير در شهرستان هاي بهبهان ، رامهرمز ومسجد سليمان 12 مورد شناسايي شده است .
حميد رضا فرخ احمدي تصريح كرد : اين سازه ها شامل بركه هاي دست ساز تقسيم آب ، كانالهاي پخشاب ، آسياب آبي ، چشمه آب گرم و چشمه قير مي باشد.
وي با اشاره به بررسي كل جاذبه هاي توريستي استان در اين پژوهش ميداني و با بيان اينكه سازمان آب و برق خوزستان متولي منابع آبي است ،شناخت بيشتر اين آثار ، اهميت آنها در شكل گيري تمدنها ي حاشيه آبهاي روان و تلاش انسانها براي مهار و استفاده بهينه از آب را هدف اصلي اين تحقيق مشترك عنوان كرد .
مدير دفتر گنجينه آب سازمان آب و برق خوزستان از ادامه اين پژوهش ميداني در نيمه دوم سال جاري ، همزمان با كاهش دما در استان خبر داد.
بر اساس اين گزارش ، تاكنون مجموع سازه هاي آبي – تاريخي شناسايي شده در استان خوزستان 323 مورد گزارش شده كه برخي از آنها در قالب يك مجموعه مي باشد.



|+| نوشته شده توسط علی گنجی آزاد پور در  |
 قدیمی ترین سازه آبی جهان کجاست؟
دریچه ای برای اطلاع رسانی و تبادل نظر

رود کارون پرآب‌ترین و بزرگ‌ترين رود ایران است. این رود با طول ۹۵۰ کیلومتر طولانی‌ترین رود و همچنين تنها رود ايران است كه بخشي از آن قابل كشتيراني است. در حاشیه این رود تمدن‌های بزرگی از ایران شکل گرفته است. سرچشمه كارون، آب‌كاج، از زرد كوه  است .این رود پس از عبور از مناطق كوهستاني و پر پيچ و خم، در منطقه‌اي به نام گتوند وارد دشت خوزستان مي‌شود. رود كارون در شمال شوشتر به دو شاخه تقسيم مي‌شود كه در جنوب شوشتر به يكديگر متصل مي‌شوند. شاخه مهم كارون، رود دز است كه در شمال اهواز به رود كارون ملحق مي‌شود. پیچ و خم‌های موجود در سر راه این رود، خوزستان را به جلگه‌ای بی‌نظیر تبدیل کرده است. بطوریکه در هر ۴ فصل سال  از زمینهای این منطقه برای کشاورزی میتوان استفاده نمود. رود كارون در مرز ايران و عراق، به اروند رود پيوسته و روانه خلیج پارس مي‌شود.

در طول تاريخ كهن اين مرز و بوم، دشت حاصلخيز خوزستان كه در برگيرنده بخش وسيعي از رودخانه‌هاي كشور است بدلیل ظهور تمدن‌های کهن و بزرگ درآن ، علاوه بر داشتن منابع عظیم نفتی ، گازی ، کشاورزی و آثار باستانی فراوان(حتی برخی با بیش از ۱۰۰۰۰ سال قدمت) ،محل احداث بسياري از سازه‌هاي آبي بوده است. بنظر میرسد قدیمی ترین سازه آبی جهان نیز در مسیر رود کارون در شمال خوزستان واقع شده باشد.  قدمت این سازه های آبی را بین ۱۷۰۰تا ۳۰۰۰سال برآورد کرده اند. سازه‌هاي آبي تاريخي این منطقه كه داراي طراحي هدفمند و همسو با ساختار آن سرزمين اند ، به "موزه سازه‌هاي آبي ايران" معروف اند. عده ای از محققین باستان شناسی ایرانی بر اساس اسناد و مدارک ساخت این سازه ها در پی ثبت ایران بعنوان اولین سازنده سازه های مهندسی آب در سطح جهان هستند. این سازه های آبی از جمله آثاري هستند که در دست اقدام يونسكو قرار دارند و هنوز تعيين قدمت دقيق آنها امكان پذير نشده است.

|+| نوشته شده توسط علی گنجی آزاد پور در  |
 معرفی سازه های آبی ایران
معرفی سازه های آبی ایران

مجموعه آبشارها و آسيابها
پيشينه ساخت آسيابها وتونلهاي اين محوطه به دوره هخامنشي باز مي گردد. ساختمان آسيابهاي موجود در محوطه قبل از سيل سال1342 اكثراً مربوط به دوره صفوي بوده كه در اثر سيل ويران شده است. پي ساختمان آسيابهاي مزبور مربوط به دوره ساساني مي باشد كه در دوره قاجار مرمت و بازسازي شده است.
اين محوطه در جنوب پل بند گرگر و خيابان شريعتي در حد فاصل بين بند گرگر تا بند برج عيار قرار دارد اختلاف ارتفاع سطح اين محوطه با خيابان شريعتي در حدود 20 متر مي باشد.
راه ورود به اين محوطه از طريق ساباط شيبداري از كنار بقعه سيد محمد ماهرو مي باشد سطح ساباط مذبور 3 متر از سطح خيابان پائين تر مي باشد. راه ورودي شمالي به محوطه آسيابها توسط دو دسته پلكان تأمين مي شود. 1-پلكان شرقي كه معروف به پلكان شاهي است. در سال 1332 براي بازديد شاه و افتتاح كارخانه برق مستوفي ساخته شده است. پلكان دوم كه در حال حاضر ورودي اصلي به شمار مي رود در گذشته محل ورود احشام به اين محوطه بوده است. در كنار اين پلكان ايوان بلندي قراردارد كه ظاهراً در گذشته براي استراحت آسيابانها ساخته شده. اين ايوان در حال حاضر به عنوان دفاتر كارگاهي مورد استفاده قرار مي گيرد. اين پلكان در انتها به محوطه غربي آسيابها وارد مي شود.
ساختمانهاي موجود در محوطه به سه قسمت تقسيم مي شود:
محوطه شرقي: در اين محوطه حدوداً 10 آسياب قرار دارد. كه عبارتند از: آسياب دو برادران، داراب خان، حاج مندل، راتق، دهانه شهر. هركدام از اين آسيابها داراي دو سنگ آسياب است. آب مورد نياز اين آسيابها علاوه بر تونل دهانه شهر از تونل بليتي نيز تأمين مي شود.
محوطه شمالي: قدمت ساختمانهاي موجود در اين محوطه نسبت به ساير ابنيه موجود در محوطه كمتر مي باشد. در اين محوطه علاوه بر آسيابهاي خدايي، آسياب رضا گلاب يا پنيري و آسيابهاي رضوان، تأسيسات مربوط به كارخانه برق مستوفي كه در سال 1332 ساخته شده است ، تلمبه خانه كه آب مصرفي شهر را تأمين مي كرده است.در انتهاي ضلع شرقي و ساختمان تأسيسات بهداشتي قرار دارد. آب آسيابهاي اين محوطه از تونل سه كوره، و آب مورد نياز كارخانه برق نيز از تونل دهانه شهر تأمين مي شود.
محوطه غربي: در اين محوطه 21 آسياب قرارداشته كه آب مورد نياز اين آسيابها از تونل سه كوره تأمين مي شده است راه ورود به محوطه غربي از طريق پلي موسوم به دوپلون مي باشد. آسيابهاي اين محوطه در دو نوع شيبي و تنوره اي ساخته شده اند.علاوه بر آسيابها، كارخانه يخ جولازاده(1334) و يك تلمبه خانه آب نيز موجود است. در زير پلكان موجود در محوطه غربي(اين پلكان راه ارتباطي بافت قديم شهر با محوطه غربي بوده است) و بر بام آسياب موسوم به لوعلي ساختماني با پلان مربع و سقف گنبدي شكل به سبك آتشكده ها قراردارد كه به نمازخانه منسوب مي باشد. در انتهاي محوطه غربي اتاقكهايي صخره اي موسوم به سيكا قرار دارد. كه راه ورود به اين اتاقكها از طريق پلكانهايي كه در صخره تعبيه شده اند تأمين مي شود.

كاربردهاي محوطه آسيابها
1-استفاده از نيروي پتانسيل آب براي چرخاندن آسيابها و خرد كردن گندم مورد نياز شهروندان علاوه بر اين در مكان كارخانه ارده كشي و برنج كوبي قرار داشته است.
2-بالا آوردن آب و هدايت آن به سمت زمينهاي پايين دست شهر و باغهاي اطراف با استفاده از كانالهاي موجود در بند گرگر.
3-اين محوطه داراي كاركرد صنعتي و مركز توليد صنايع دستي بوده است.
4-وجود پل بند گرگر در شمال محوطه آبشارها راه ارتباطي ميان دزفول و جاده قديم اهواز بوده است.
5-مهار كنترل حركات و نوسانات حجم آب مورد نياز از طريق ايجاد كانال با دهانه متفاوت و زدن دريچه در مسير براي آبرساني به شهر و تنظيم آب مورد نياز آسيابها است.
6-وجود بند گرگر و محوطه عميق آسيابها بعنوان يك ديواره تدافعي و نظامي در اطراف شهر قرار داشته و باعث يك نوع سد و مانع در مقابل بيگانگان كه قصد تعرض به شهر راداشته.
7-وجود تونل هاي تهويه هوا در جوار صخره اي اين محوطه كه به خانه هاي مسكوني اطراف مرتبط بوده و در گرماي طاقت فرساي خوزستان هواي خنك و مطبوع به شبستانهاي خانه ها راه پيدا مي كند.

آسيابهاي موجود در محوطه
آسيابهاي موجود در محوطه دونوع مي باشند:
1-نوع قديمي تر كه در حال حاضر بلا استفاده هستند آسيابهاي نوع شيبي مي باشند.
2- آسيابهاي نوع تنوره اي.
در آسياب نوع اول (شيبي) انرژي لازم براي گرداندن چرخهاي آسياب از طريق شيب تأمين مي شود. به اين صورت كه آب توسط كانالهايي به درون يك محوطه كه داراي شيب بسيار تندي مي باشد سرازير مي شود. در قسمت انتهايي شيب پره هاي آسياب قرار دارند كه شدت جريان آب باعث چرخاندن پره هاي آسياب مي شود در اين نوع آسياب به دليل اينكه دستكها و شفتهاي آن به صورت افقي مي باشد داراي استهلاك زيادي بوده و مقرون به صرفه نيست.در نتيجه آسيابهاي فوق به نوع تنوره اي تبديل شده است.
آسياب تنوره اي در اين نوع آسيابها آب از كانال با ارتفاع زياد وارد حفره مدور مي شود.و در انتهاي حفره يك تونل به قطر 30 الي 40 سانتي متر قرار دارد بعد از خارج شدن آب از حفره با فشار به پروانه هاي جون برخورد مي كند و باعث چرخيدن جون مي شود.( اين نوع آسيابها در فصل پر آبي كارآيي چنداني ندارند چون آب بالا آمده و مانع كار مي شود.)

كاربرد آسيابها
كاربرد اين آسيابها علاوه بر توليد آرد و گندم آسياب كردن زردچوبه،گچ، ارده و قند بوده است اين كارها تقريباً در تمام آسيابها انجام مي شده است بجز آسياب كردن قند،كه در آسياب دو برادارن انجام مي شده است . اما در اين آسيابها علاوه بر آسياب كردن عمل خرد كردن موادي مانند گندم(در زبان محلي: درشته) را نيز انجام مي داده اند براي انجام چنين كاري مي بايست فاصله بين دو سنگ آسياب را از هم زياد كرد بدين صورت كه يك ريل وسط دو الوار قرار دارد كه بوسيله يك تسمه به بالا كشيده ميشود كه اين تسمه و الوار در نزديكي سنگ آسياب قرار دارد و نيزهنگاميكه آسيابان در حال استراحت مي باشد، براي جلوگيري از چرخيدن دو سنگ بر روي يكديگر اين تسمه را بالا مي كشيدند. شافت كه از الوار به سنگ متحرك متصل است سنگ متحرك را بالا نگه مي دارد .

قسمت هاي تشكيل دهنده يك آسياب
1- كانال سر آب
2- تنوره يا برج آب
3- سنگ هاي آسياب
4- شفت فلزي در اصطلاح محلي(بَوَزن)
5- شفت چوبي يا (مَغْزيو)
6- پَر
7- شَفت فلزي نوك تيز يا بلهيشر
8- گلوله فلزي يا (رُو)
9- سِنرُو
10-سِنِر

1-كانال سرآب: اين كانال جهت انتقال آب از رودخانه يا كانال مادر به تنوره آسياب انجام وظيفه مي نمايد.تعبيه اين كانال در تمام مجموعه آسياب بصورت آشكار مشاهده مي شود حتي در نوع شيبي طي مشاهدات ميداني و بررسي هايي كه از اين كانالها به عمل آمد. بيانگر استفاده از مصالحي مقاوم از جمله سنگ و ملات ساروج در اطراف و كف كانال مي باشد. لازم به ذكر است كه بعضاً ديده شده كه چندين آسياب از يك كانال سرآب آبگيري مي نمايند و در مواقع كم آبي جهت راه اندازي يك آسياب تعدادي از كانالها كه تأمين كننده آب آسيابها مي باشند، توسط دريچه هاي تنظيم مسدود شده تاآب موجود به يك آسياب هدايت شود و بر عكس در مواقع پر آبي بعد از آب گيري كانالها، آب اضافي توسط سرريزهايي كه در كانال سرآب و كانالهاي ديگر جذب و در راه اندازي آسياب ديگر مصرف مي نمايند و بعد از آن توسط كانالهاي زيرگذر آب به رودخانه مي ريزد در اين مجموعه سعي شده از آبي كه در كانال سرآب قرار مي گيرد حداكثر استفاده برده شود.
2-تنوره يا برج آب: محل تخليه آب كانال سراب مي باشد. اين محل به صورت مخزن مدور شكل داراي ارتفاعات مختلف است. آب جمع شده درون تنوره از سوراخي كه به قطر 30 الي 40سانتيمتر كه دركف كانال قرار دارد خارج مي شود.
3-سنگهاي آسياب: معدن اين سنگها در استان لرستان مي باشد.جنس اين نوع سنگها از نوع لاشه قواره اي بسيار متراكم شده است.كه با قرار گرفتن در كنار هم تشكيل سنگ آسياب مي دهند. سنگهاي آسياب خود دو قسمت است. سنگ آسياب زيرين و سنگ آسياب روئين، سنگ زيرين هميشه ثابت بوده و سنگ آسياب روئين توسط نيرويي كه آب به آنها انتقال مي دهد به حركت در مي آيد.
4-شفت فلزي در اصطلاح محلي بوزن: اين شفت رابط بين شفت چوبي و تسمه پروانه و سنگهاي آسياب مي باشد. نيرو توسط اين شفت به سنگها انتقال داده مي شود قطر اين شفت فلزي 3 الي4 سانتيمتر و طول آن 40 الي50 سانتيمتر مي باشد.
5-شفت چوبي يا مَغزيو: به عنوان ستون اصلي انتقال نيرو مي باشد كه شفت فلزي و پرها به آن متصل است.
6-پَر
7-شفت فلزي نك تيز يا بلهيشر: جهت اتصال بدنه اصلي شفت چوبي با سنرو انجام وظيفه مي نمايند.
8-گلوله فلزي يا رُو: محلي است كه هميشه بلهيشر در آن قرار مي گيرد.
9-سِنرُو: جهت درگير كردن دو عدد سنگ انجام وظيفه مي كند. مثل كلاج ماشين سنرو در قالب بزرگتري بعنوان سنِر قرار دارد.

كانالها و تونلها
قسمت عمده فعاليت آسيابها بر عهده كانالها و تونلهاي مجموعه بوده كه وظيفه هدايت آب از پشت بند گرگر به محوطه را دارند تا بدين صورت آب از طريق كانالهاي فرعي به مصرف آسيابها برسد.
در مجموعه آبشارهاي شوشتر سه تونل بزرگ آب بر موجود مي باشد. هر سه تونل، آب نهر گرگر را از پشت بند گرگر به درون محوطه آبشارها هدايت مي كنند و تعداد زيادي كانال فرعي از اين تونل و كانالها پس از ورود آب به محوطه آبشارها از آنها منشعب مي شود كه به مصارفي همچون گرداندن چرخ آسيابها و آبياري اراضي پائين دست مي رسند.
تونل بُلِيتي: از آنجايي كه اين تونل از زير محوطه اي به نام بليتي عبور مي كند به تونل بُلِيتي معروف است. كار اين تونل آبرساني به آسيابهاي شرقي محوطه آبشارها از طريق كانالهاي فرعي و آبياري اراضي پائين دست از طريق نرِها (از نظر لغوی کلمه نر از نهر گرفته شده و در اصطلاح تونلهای فرعی کوچکی هستند که ابعاد آنها به اندازه ارتفاع قد و عرض شانه های یک انسان می باشد. نرها که معمولا از کانالها و تونلها منشعب میشوند برای آبیاری اراضی دوردست و آبرسانی به خانه ها بکار برده میشوند.) مي باشد. ورودي اين تونل در بالاترين ارتفاع از سطح آب رودخانه گرگر واقع شده است و در نهايت، ورودي آن از دو تونل دهانه شهر و سه كوره بالاترمي باشد و اين اختلاف سطح باعث شده تا تونل بليتي بعنوان سرريز دو تونل ديگر عمل كند و فقط در هنگام پرآبي رودخانه گرگر در اين تونل آب جاري شود. از تونل بليتي تعدادي كانال فرعي منشعب مي شود كه تعدادي ازآنها با مشخصات نِير و جهت آبياري اراضي پائين دست و آبرساني به منازل استفاده مي شده، كه درحال حاضر تمامي اين نيرها مسدود و فقط مسير يكي از آنها باز مي باشد. و تعداد ديگري از اين كانالهاي فرعي براي گرداندن چرخ آسيابهاي ضلع شرقي همانند آسياب راتق و حاج مندل استفاده مي شده اند. بزرگترين خروجي با نام طوف ديدي فقط در سه ماه پر بارندگي يعني ماههاي آذر، دي و بهمن جاري مي شود و ديگر خروجي ها با نام هاي داراب خان و دو برادران در ساير ماهها كه تونل آب داشته باشد نيز جاري هستند. تونل بليتي داراي 17 هواكش يا «سي سرا» است كه در طي سالهاي اخير بازگشايي شده اند.
كانال دهانه شهر: سطح كانال دهانه شهر از سطح تونل بليتي پائين تر و از كانال سه كوره بالاتر مي باشد. ورودي اين كانال در قسمت شمال شرقي پل بند قرار دارد و به ضلع شرقي محوطه مي رسد و آب تعدادي از آسيابهاي ضلع شرقي همانند دهانه شهر و حاج مندل راتأمين مي كند و سرريز آن از كانالهاي خروجي حاج مندل و دهانه شهر سرازير مي شود. اين كانالها تقريباً در تمام سال بدليل سطح نسبتاً پائين دهانه شهر آب دارند. بجز روزهايي كه سطح آب خيلي پائين باشد. مسير اين كانال نسبت به تونل بليتي كوتاه تر و عرض آن m4 مي باشد.
كانال سه كوره: در اصطلاح محلي به راههاي ارتباطي كه بين شوادانهاي منازل مختلف وجود داشته و بعنوان عبور و مرور و ايجاد ارتباط زيرزميني در فصل گرما بين همسايه ها بكار مي رفته كوره گفته مي شود. يكي از تونلهاي محوطه كه از گوشه غربي پل بند گرگر شروع مي شود تونل سه كوره است و بدليل اينكه ورودي آن از سه قسمت تشكيل شده به سه كوره معروف شده است. ورودي اين كانال در قسمت شمال غربي پل بند گرگر قراردارد و اين كانال با عبور ازقسمت غربي پل بند به ضلع غربي محوطه مي رسد كه البته در مسير حركت خود در زير پل بند كانالهاي انحرافي دارد، كه آب را به قسمت شمالي محوطه هدايت مي كنند، كه اين آب براي بكار انداختن آسيابهاي شمالي استفاده مي شود. بدليل قرار گرفتن ورودي اين كانال در پائين سطح رودخانه، در تمام ماههاي سال درآن آب جاري مي باشد. خروجي اصلي آن به لوفا (يا حجار) معروف مي باشد.(در زبان محلي به آبي كه با شدت حركت كند و توليد موج كند لوف گفته مي شود و لوفا در واقع جمع كلمه لوف مي باشد). ساير كانالها كار تأمين آب آسيابهاي ضلع غربي را كه تعداد آنها 20 عدد مي باشد انجام مي دهند.در مسير اين كانال هواكش هاي متعدد وجود داشته كه امروزه بجز يكي از آنها كه در شوادان خانه آقاي شرافتمند قرار دارد ساير هواكش ها توسط اهالي مسدود شده اند.

پل هاي محوطه
در محوطه آسيابها دو پل نسبتاً بزرگ قرار دارد. كه اولي «پل بند گرگر» مي باشد و پل دوم به نام پل «دو پولون» معروف است كه راه ارتباطي با محوطه غربي مي باشد.
1-پل دو پولون: داراي 2 دهانه نسبتاً بزرگ مي باشد، كه از سنگ و ملات ساروج ساخته شده است از زير اين پل آب تونل سه كوره مي گذرد و به رود گرگر مي ريزد. قدمت اين پل را همزمان با قدمت آسيابهاي محوطه تخمين زده اند و از سازه هاي آبي هخامنشي است.
2- پل بند گرگر: پل بند گرگر بر فراز رودخانه گرگر و در شمال محوطه آسيابها قرار دارد پيشينه ساخت اين پل بند را مانند ديگر سازه هاي آبي منطقه مربوط به دوران ساساني دانسته اند.

ورودي ها
ورودي ها از اجزاي اصلي مجموعه به شمار آمده كه امكان ايجاد دسترسي به مجموعه را ميسر مي ساخته، با توجه به سطح پائين مجموعه آسيابها از زمينهاي اطراف، ايجاد دسترسي فقط بوسيله پلكان امكان پذير بوده.
مجموعه ورودي ها از سه ورودي اصلي شمالي، غربي و شرقي تشكيل شده است:
1- ورودي غربي(پلكان غربي): مشتمل بر 115 پله است كه راه دسترسي بافت كهن و منازل اطراف با مجموعه است. با استفاده از اين پلكان اهالي منطقه آب شرب مورد نياز خود را بوسيله مشك تأمين مي كرده اند. مشخصه اين پلكان استفاده از عوارض طبيعي زمين مي باشد. بطوريكه عرض پلكان با توجه به عوارض زمين از 5/1 تا30/2 متر متغيير بوده است. همچنين در آن از قطعه سنگهايي با ابعاد متغييركه از جنس ماسه سنگ بوده استفاده شده و ملات بكار رفته در پلكان گل و يا مخلوط گل و آهك مي باشد. بدليل ساخت اين پلكان بازيرسازي نامناسب بتدريج تخريب شده و بدين ترتيب در سال 1378 مرمت اين پلكان آغاز و در نيمه اول سال 1381 به اتمام رسيد. مصالح بكاررفته در مرمت آن عبارتند از سنگ تراش خورده و ملات ماسه و آهك و درصدي سيمان و همچنين كارهايي همانند بند كشي و زهكشي در زير راه پله اجرا شده است.
2-ورودي شمالي(ورودي اصلي): پلكان اصلي در قسمت شمالي با حالتي شيب دار واقع شده است كه در گذشته محل عبور احشام باربر بوده است. اين پلكانها از زير ساباط ورودي ضابطون مي گذرد(ضابطون به مأموريني گفته مي شد كه از طرف حاكم شهر در زير اين ساباط مي ايستادند و از صاحبان احشام باربر ماليات دريافت مي كردند). يك شاخه پلكان از قسمت شرقي منشعب مي شود كه به سمت كارخانه برق هدايت مي شود .«اين پلكان كه در سال 1332 درعرض 48 ساعت براي بازديد اختصاصي شاه از كارخانه برق ساخته شده است ، به پلكان شاهي معروف است.»
3-راه ارتباطي ضلع شرقي به بافت شهر: اين مسير كه بصورت شيب بوده، بيشتر براي رفت و آمد احشام باربر براي حمل و نقل بار به آسيابهاي ضلع شرقي مورد استفاده قرار مي گرفته كه بمرور زمان بر اثر خاكريزيهاي غير مجاز بصورت شيب نامناسب در آمده است. در سالهاي اخير شهرداري اقدام به ساخت يكسري پله هاي سيماني كرده كه در حال حاضر اين پله ها تخريب شده اند و فقط چند عدد از آنها باقي مانده است.
علاوه بر پلكانهاي نامبرده شده، آثار يك پلكان سيماني در شيب غربي وجود دارد كه گفته مي شود اين پلكان در سالهاي اخير توسط شهرداري ساخته شده است كه بدليل زير سازي نامناسب تخريب شده است.
__________________
iran-eng.com/

برچسب‌ها: معرفی سازه های آبی ایران, پيشينه ساخت آسياب, سازه آبی شوشتر
|+| نوشته شده توسط علی گنجی آزاد پور در  |
 
 
بالا